De historisch lage waterstanden in de Rijn en de Donau verstoren het goederenvervoer, compromitteren bepaalde energie-infrastructuur en verergeren de druk op verschillende Europese industriële sectoren. Hoewel de waterstanden naar verwachting op korte termijn laag blijven, kunnen de effecten ervan de komende maanden aanhouden en de groei in de meest kwetsbare economieën beïnvloeden.
Belangrijkste cijfers
- 8 cm: het waterpeil van de Rijn bij Kaub daalde op 18 augustus tot slechts 8 cm, ruim onder de 78 cm drempel waarbij de scheepvaart beperkt wordt en het vorige absolute minimum van 25 cm uit 2018.
- 20%: begin augustus vervoerden de pontons op de Rijn slechts ongeveer 20% van hun gebruikelijke lading.
- 72%: het aandeel van het Europese binnenwatervervoer werd uitgemaakt door de Rijn (60%) en de Donau (12%).
- Tot -0,4 groeipunten: tijdens de vorige grote periode van lage waterstanden in 2018 werd de reële BBP-groei van Duitsland met 0,3 tot 0,4 punten verlaagd.
Europese rivieren op historisch lage niveaus
Al enkele maanden kent Europa uitzonderlijk hete en droge omstandigheden, waardoor de stroom van veel rivieren aanzienlijk is verminderd. De gevolgen zijn vooral duidelijk aan de Rijn en de Donau, twee strategische waterwegen voor het transport en de economische activiteit van het continent. Het waterpeil van de Rijn bereikte begin augustus een nieuw historisch dieptepunt bij het Kaub-meetstation in Duitsland, terwijl verschillende delen van de Donau in Hongarije en Roemenië ook waterstanden hebben gemeten die nog nooit eerder zijn gezien.
Naast het milieuprobleem heeft deze situatie nu tastbare economische gevolgen. Lage waterstanden beïnvloeden direct de goederenbeweging, de exploitatie van bepaalde energiefaciliteiten en daarmee de activiteit van industriële sectoren die van deze infrastructuur afhankelijk zijn.
Een logistieke crisis die de supply chains bedreigt
Hoewel het binnenwatertransport slechts een klein deel van het Europese vrachtvervoer uitmaakt, speelt het een strategische rol in verschillende landen waar de Rijn en de Donau doorheen stromen (5,4% van de vracht in Duitsland en tot 19,2% in Roemenië).
De mogelijkheid om over te stappen op andere vervoersmiddelen blijft beperkt. Een rivierschip kan bijna 2.000 ton goederen vervoeren, vergeleken met tot 1.500 ton voor een goederentrein en slechts 25 ton voor een tankwagen.
De gevolgen van lage waterstanden zijn al duidelijk, zowel qua vervoerde volumes als transportkosten.
Begin augustus konden sommige pontons die op de Rijn voeren slechts ongeveer 20% van hun gebruikelijke capaciteit vervoeren. Op bepaalde delen van de Donau moesten exploitanten ook hun belasting verminderen – met tot wel 40% op het Roemeense deel van de rivier.
Tijdens de vorige grote droogte in 2018 stegen de kosten van riviertransport met een factor 2,5 voor droge bulk en tot 4,5 voor vloeibare bulk, vanwege laadbeperkingen en toeslagen van de exploitanten.
De energiesector staat ook onder druk in Centraal-Europa
De gevolgen van de droogte beperken zich niet tot transport. De Donau speelt ook een cruciale rol bij het koelen van bepaalde kerncentrales. In Hongarije en Roemenië hebben lage rivierniveaus de activiteiten bij de Paks- en Cernavodă-centrales al verstoord, die de enige kernenergiebronnen zijn in hun respectievelijke landen en ongeveer 40% van de Hongaarse elektriciteitsproductie en 20,5% van die van Roemenië uitmaken.
Om de daling in productie te compenseren, moeten operators elektriciteit importeren of vertrouwen op gasgestookte elektriciteitscentrales, die duurder zijn. Hoewel er geen direct risico is op grootschalige stroomuitval, drijft deze situatie toch de energierekeningen op en verergert het de spanningen op de regionale markten. In Roemenië bijvoorbeeld kost geïmporteerde elektriciteit 2 tot 2,5 keer meer dan binnenlands opgewekte elektriciteit.
De Hongaarse en Roemeense regeringen hebben bovendien al maatregelen genomen om het elektriciteitsverbruik van bepaalde grote industriële verbruikers tijdelijk te verminderen, om de druk op het systeem te verlichten. Deze reducties treffen vooral energie-intensieve sectoren zoals de auto-, chemische en bouwmaterialensector, en zullen naar verwachting in augustus een zwaar effect hebben op de industriële activiteit.
De Duitse chemische sector aan het front
De Duitse chemische sector, die grotendeels geconcentreerd is langs de Rijn, is een van de sectoren die het meest afhankelijk zijn van riviertransport.
De BASF-locatie in Ludwigshafen illustreert deze kwetsbaarheid: ten zuiden van het kritieke punt bij Kaub gelegen, vervoert het ongeveer 40% van zijn vracht per rivierponton. Een verdere verslechtering van het lage waterpeil kan verdere verstoringen veroorzaken in de verbindingen met de grote havens van Amsterdam, Rotterdam en Antwerpen, die essentieel zijn voor de toeleveringsketen.
Deze klap komt op een moment dat de Duitse chemische industrie al verzwakt is door hoge energiekosten en een verlies aan concurrentievermogen, met een productie die sinds 2018 met ongeveer 20% is gedaald.
De groeiende kwetsbaarheid van de Europese economie
Op korte termijn voorspellen hydrologische voorspellingen slechts een beperkte verbetering van de situatie. Aan de Rijn duurt de seizoensgebonden periode van lage waterstanden meestal tot de herfst, wat suggereert dat verstoringen waarschijnlijk in de komende weken zullen aanhouden. In bredere zin kunnen afnemende sneeuwbedekking, terugtrekkende gletsjers en een toename van extreme hittegolven ervoor zorgen dat dergelijke gebeurtenissen in de toekomst vaker voorkomen.
Deze situatie benadrukt de noodzaak voor bedrijven en publieke besluitvormers om klimaatrisico's meer volledig te integreren in hun logistieke, industriële en energiestrategieën. Voor bedrijven die afhankelijk zijn van binnenwatertransport gaat de uitdaging nu verder dan het ad-hoc beheer van één enkele droogteperiode: het roept de vraag op naar diversificatie van de toeleveringsketen en hun vermogen om vaker klimaatgerelateerde verstoringen op te vangen.
De lage waterstanden in de Rijn en de Donau tonen aan dat extreme weersomstandigheden niet langer slechts een milieuprobleem zijn. Ze worden een economische factor die tegelijkertijd logistiek, energie en industriële activiteit kan beïnvloeden.
De huidige situatie is des te zorgwekkender omdat deze eerder en intenser is dan in 2018, tegen de achtergrond van zwakkere Europese groei.
legt Eve Barré uit, econoom bij Coface.
